19 oktober 2007

Hunnen & Herero's

Duitse Schutztruppe
In 1884 ging de tot dan antikoloniale kanselier Otto von Bismarck een Duits imperialisme ondersteunen. Eén van de Duitse koloniën werd Duits Zuidwest-Afrika. Het centrale plateau van wat nu Namibië heet, werd bewoond door de Herero. Van alle stammen hadden zij het meest contact met de Duitsers, maar in 1904 kwamen zij in opstand. Dat was het begin van een genocide.

Onder genocide verstaat men volgens de VN: handelingen met de bedoeling om een volk of een volksgroep geheel of gedeeltelijk te vernietigen. Het begrip blijft echter vaag en onderhevig aan debat. Ook over de Herero-opstand vindt er een discussie plaats tussen historici die het als een genocide kwalificeren en revisionisten die dat niet vinden.

Alhoewel het saillant is dat de eerste genocide van de 20e eeuw werd gepleegd door de beruchtste genocidisten van die eeuw, de Duitsers, zijn vergelijkingen met de Holocaust niet direct relevant. Waar de Nazi’s zogenaamd ontaard en parasitair leven wilden vernietigen in hun eigen en veroverde samenlevingen, begon de Herero-genocide als een klassieke koloniale opstand in een ver overzees gebiedsdeel.

Zuidwest-Afrika
De Europese aanwezigheid in Namibië begon met de kleine VOC-post Walvisbaai. Begin 19e eeuw kwamen er avonturiers naar de kust om guano te verzamelen en te jagen op robben en walvissen. Er reisden wat ontdekkingsreizigers van divers pluimage door het binnenland en sinds 1842 waren er de missieposten van de Duitse Rheinische Mission. De diamantvelden van de zuidelijke Namib waren nog niet ontdekt.

Tot dan toe was geen Europese macht geïnteresseerd in de zandbak Zuidwest-Afrika. Dat veranderde in april 1883, toen de Duitse avonturiers Heinrich Vogelensang en Franz Lüderitz voet op de kust zetten bij Agra Pequeña, een plaats die in 1488 zo was genoemd door Bartholomeu Diaz. Ze hadden het politieke tij in Duitsland mee, want op 24 april 1884 plaatste Bismarck, na zijn politieke ommezwaai, Agra Pequeña c.q. Lüderitzland onder bescherming van het Reich.

Op 7 augustus volgde annexatie. Die werd kort daarna uitgebreid van de Oranje Rivier in het zuiden tot de Curene rivier in het noorden. Walvisbaai bleef een Britse enclave. Op de Conferentie van Berlijn in november 1884 werd de claim van Duitsland op de kust van Zuidwest-Afrika erkend door de andere koloniale machten.

In september 1885 arriveerde Reichskommissar dr. Heinrich Goering, de vader van Hermann Goering, met twee collega's om verdragen af te sluiten met binnenlandse stamhoofden en zo de Duitse invloed te vergroten. Ze werden daarbij geassisteerd door Duitse missionarissen. De Herero bewoonden het strategisch belangrijke centrale plateau van Namibië. De Duitsers moesten dus eerst dit gebied controleren en pacificeren, alvorens de rest van hun claim waar te kunnen maken.

De Ontevreden Zoon
Een bijzonder aspect aan de Herero cultuur was het zeer ingewikkelde erfrecht. Alles bij de Herero’s draaide om vee. Dat vee was er in twee soorten: vee dat kon worden verhandeld en vee dat een heilige, religieuze status had. Dat eerste werd overerft via de matriarchale lijn, de laatste soort via de patriarchale lijn.

Samuel Maharero
Toen in 1890 de machtigste Herero hoofdman, Maharero Tjamuaha, kwam te overlijden, ontstond er een machtsvacuüm. Er barstte een strijd los tussen zijn zoon Samuel Maharero en de zonen van zijn zus. Samuel verloor die strijd, mede omdat hij christen was en dus ook het heilige vee niet mocht erven. Aangezien onder de Duitse wet de oudste zoon de erfgenaam is van zijn vader, riep Maharero de hulp in van de Duitsers.

In 1891 liet gouverneur Curt von François aan Maharero weten dat Duitsland hem erkende als hoogste stamhoofd van de Herero. Echter, het merendeel van de andere clanleiders erkende hem niet. En het deel van Hereroland dat Maharero zelf controleerde, stond onder constante druk van aanvallen door zijn vaders aartsvijand kapitein Hendrik Witbooi, aanvoerder van de Nama’s, een Khoi-Khoi ofwel Hottentottenstam.

Kapitein Witbooi voerde een politiek van verschroeide aarde, die het zuiden van Hereroland vrijwel ontvolkte. Honger en ziekte barstten uit en verzwakten de Herero. Het land dat zij leeg achterlieten, werd simpelweg in bezit genomen door Duitse kolonisten, of door Maharero aan hen verkocht. Ook verloren de Herero veel land door schulden te maken bij handelaren. Tussen kolonisten en Herero ontstonden spanningen, omdat zij beide afhankelijk waren van veeteelt en daarmee het schaarse bruikbare land en water.

Het was voor de Duitsers een totale verrassing, toen op 12 januari 1904 de Herero-opstand uitbrak onder leiding van hun bondgenoot Samuel Maharero. Gouverneur Theodor Leutwein en het grootste deel van zijn Schutztruppe waren net in het zuidelijk deel van het grote land, om daar een opstand neer te slaan van de Bondelswarts, een Nama-clan. Hierdoor konden de Duitsers zich niet direct teweer te stellen tegen de boze Herero’s. Deze hadden het vooral voorzien op de Duitse kolonisten, waarvan ze er meer dan honderd doodden. Engelsen, Afrikaners en missionarissen werden ontzien.

De Herero-opstand had bij een bloedig misverstand kunnen blijven als Leutwein de tijd had gehad om te onderhandelen. De stemming in Duitsland liet dat echter niet toe. Toen Leutwein in mei er niet in was geslaagd de opstand neer te slaan, besloot men op voordracht van keizer Wilhelm II, luitenant-generaal Lothar von Trotha tot bevelhebber te benoemen.

Rivieren van Bloed en Geld
Lothar von Trotha
Generaal von Trotha werd als de aangewezen man voor deze taak beschouwd, omdat hij eerder een opstand in Duits Oost-Afrika, nu Tanzania, had neergeslagen. Ook had hij namens Duitsland deelgenomen aan het bloedig neerslaan van de Boxer-opstand in China. Alvorens Trotha daartoe was vertrokken had keizer Wilhelm zijn troepen toegesproken met de beruchte ‘Hunnenrede’, waarin hij de Duitse troepen opriep om zich in China te gedragen als Atilla de Hun, zodat over duizend jaar geen Chinees een Duitser zelfs maar scheel in de ogen zou durven kijken! Over zijn plannen met de Herero zei Trotha het volgende:

“Ich kenne genug Stämme in Afrika. Sie gleichen sich alle in dem Gedankengang, dass sie nur der Gewalt weichen. Diese Gewalt mit krassem Terrorismus und selbst mit Grausamkeit auszuüben, war und ist meine Politik. Ich vernichte die aufständischen Stämme mit Strömen von Blut und Strömen von Geld.”

Hij omsingelde de Herero in het gebied rond Waterberg. Op 11 augustus 1904 vond daar een grote slag plaats, waarbij de Herero's werden verslagen. Een deel van het volk ontsnapte en vluchtte de Omaheke regio van de Kalahari in.

Omdat de overwinning in de ogen van Duitsland niet totaal genoeg was, vaardigde Trotha in oktober het Vernichtungsbefehl uit, waarin hij een premie op het hoofd van Maharero zette en alle Herero opriep Duits Zuidwest-Afrika te verlaten of anders gedood te worden ongeacht hun leeftijd of geslacht. De overgebleven Herero’s werden opgejaagd en waterbronnen werden bezet of vernietigd. Zij die niet werden doodgeschoten of opgehangen, stierven verloren in de woestijn van de dorst.

Hoeveel Herero er uiteindelijk zijn omgekomen is nooit duidelijk geworden. Daarom gaan discussies met betrekking tot deze genocide vaak over getallen. Revisionisten gaan daarbij uit van de laagste schatting. De algemeen aanvaarde aantallen zijn dat er voor de opstand ca. 80.000 Herero in centraal Namibië leefden. Dit getal is gebaseerd op schattingen van gouverneur Leutwein. Na de opstand waren er nog ca. 20.000 in leven. Driekwart van het volk lag dus dood in de woestijn.

Geketende Herero
Sociaal-Darwinisme
De Duitse reactie op de Herero-opstand kan niet los gezien worden van de stemming die op dat moment aan het begin van de 20e eeuw in Duitsland en in bredere zin ook in Europa heerste. Dit was de tijd van het sociaal-darwinisme, waarin vijanden moesten worden vernietigd in een constante survival of the fittest.

Met name binnen het Duitse leger heerste deze opvatting sterk. Aangezien dat leger binnen Duitsland vrijwel onaantastbaar was, kon het i.t.t het Britse leger tijdens de Boerenoorlog niet door de politiek tot de orde worden geroepen. Tussen de totale overwinning of de totale ondergang was geen middenweg; een houding die tien jaar later zou leiden tot de loopgraven van WO I.

De Herero's bestaan nog steeds en de genocide speelt een belangrijke rol in hun samenhang als natie binnen het huidige Namibië, dat door de noordelijke Ovambo's wordt overheerst. Iedere augustus voeren de clanleiders hun Truppenspiele op, bovenop het graf van Samuel Maharero, waar zij gekleed in oude Duitse uniformen herdenken wat bedoeld was als de totale vernietiging van hun volk.